LỆ SƠN - MỘT THOÁNG BÁT DANH HƯƠNG

Làng Lệ Sơn được mệnh danh là một trong tám danh hương, đứng đầu chuỗi tên làng nổi tiếng: “Sơn – Hà – Cảnh – Thổ – Văn – Võ – Cổ – Kim”, tương ứng với Lệ Sơn - La Hà - Cảnh Dương - Thổ Ngọa - Văn La - Võ Xá - Cổ Hiền - Kim Nại.

 Dù chưa rõ cách gọi dân gian ấy xuất hiện từ khi nào và người xưa dùng tiêu chí gì để tôn vinh một làng là “danh hương”, nhưng điều này rõ ràng đã thể hiện uy tín văn hóa của làng Lệ Sơn trong lịch sử vùng đất cũ Quảng Bình.

Đường thôn Thượng Phủ làng Lệ Sơn

Một ngôi làng trên Trái đất sẽ có kích cỡ như thế nào? Một chấm sao trong lòng đêm mùa hạ, hay một nốt gai sần trên vỏ trái mít mật đang chín trên cành? 

Về mặt địa lý, chắc nó sẽ bé nhỏ như vậy, và ví như thế có khi còn hơi lớn, nhưng về lịch sử và văn hóa, con em dân làng Lệ Sơn các thế hệ luôn bồi đắp cho làng mình dày thêm các lớp trầm tích ký ức, để rồi từ đó quê hương yêu dấu luôn mở ra những điều lớn lao mà thân mật, lấp lánh trong nghìn câu chuyện người làng.

Tôi không muốn liệt kê về Lệ Sơn như một khảo cứu văn hóa cứng nhắc theo trục lịch sử khai canh, hiếu học và chống ngoại xâm, cũng không kể về các tiền nhân mở cõi, các ông ông cống ông cử đỗ đạt hay các vị tướng lừng danh. 

Tôi muốn kể về cảnh quan ngôi làng một thoáng gặp thôi đã trót mang niềm yêu mến, như muôn ngàn những ngôi làng xưa trên đất Việt.

Đoàn tàu hỏa Thống Nhất đang qua ga Lệ Sơn dưới chân lèn Choi

Tôi đi qua Lệ Sơn lần đầu năm 1978, trên chuyến tàu quân sự vào mặt trận biên giới Tây Nam. Nhớ như in ánh đèn vàng cái ga xép đìu hiu tựa lưng vào bóng núi thâm u. 

Phía tay trái cửa sổ con tàu là đồng bãi sông Gianh mờ mịt trong màn mưa tháng 11. 

Một em gái chăn bò ngả chiếc mê nón vành rách te tua vẫy mãi theo đoàn tàu trận. “Đội nón vào đi em ơi. Tóc em mưa đẫm ướt rồi kìa, mà đoàn tàu chở quân còn dài lắm”. 

Tôi nhìn mãi cho đến khi bóng em mất hút, lòng thầm ước vu vơ nếu còn sống sau chiến tranh sẽ trở về thăm lại ga xép này.

Tôi đã chia sẻ kỷ niệm trên cùng ga Lệ Sơn trên trong một bài ký về đề tài đường sắt. Sau chiến tranh, tôi đã trở về qua ga này mà cái làng trùng tên còn chưa đi tới bao giờ.

Biết bao nước sông Gianh đã chảy qua làng từ độ ấy, biết bao phận người đã ngang qua sân ga từ độ ấy. Có vết nhớ nào neo đọng một ngày mưa dưới vành nón cô bé chăn bò. 

Cứ lăn tăn thầm nghĩ thế thôi chứ đời thường chóng quên cuốn người ta trôi nhanh hơn cả nước sông, nói chi một lời ước nhỏ.

Ga Lệ Sơn

Thì vui sao dịp may đã tới. Bạn viết của tôi, một người con làng Lệ Sơn là nhà báo Lương Bích Ngọc, nhân chuyến đi trình chiếu phim Mưa Đỏ cho đồng bào Quảng Trị xem, có mời tôi cùng bè bạn tạt về thăm quê. 

Đường thôn Bàu Sỏi làng Lệ Sơn

Niềm ước thầm của anh lính qua làng nửa thế kỷ trước bỗng một ngày trở thành hiện thực. 

Lệ Sơn không đón tôi bằng những ngôi nhà cao tầng, những con phố mới nhộn nhịp như rất nhiều các ngôi làng khác đã hóa thân biến thành đô thị. Tôi đến Lệ Sơn như được xuyên không về tuổi trẻ, về quá khứ làng quê ngày xưa dịu dàng và tươi thắm. 

Thật khó tin giữa thời đại công nghệ số lại xuất hiện một ngôi làng Việt đẹp một vẻ thuần khiết như hiện ra từ cổ tích thế này. 

Giả sử trong khóm cây mưng hay dưới gốc xoan đào kia có một cô gái áo tứ thân yếm đào, thắt lưng hoa lý, tay cầm quả thị bước ra thì tôi sẽ tin ngay đó là cô Tấm. 

Như để bổ sung cho niềm tin này, ở chợ Vang vẫn có hàng trầu cau, những cụ bà hiền hậu bổ cau têm trầu, thoăn thoắt ngón tay như một món tiêu khiển vui quen thường nhật.

Nhiều ngôi nhà khang trang nhưng cổng đóng im ỉm vì chủ nhân đã lên thị thành kiếm sống bằng nghề giáo. Nghề của làng là gõ đầu trẻ như bạn tôi nói vui. Họ sẽ chỉ trở về làng khi có hội hè giỗ tết. 

Rặng rào ngõ duối vắng vẻ chen những mảng rêu tịch lặng bám trên tường cũ cho ta một cảm giác thanh thản an nhiên đến kỳ lạ. 

Tháng Tám nắng rám trái bòng. Nắng chiều thu chói lọi rắc vàng lên những khóm tre thôn Bàu Sỏi, tương phản với những lối rợp bóng cây thong thả bước trâu về. Tiếng reo hò của trận bóng chuyền thôn Thượng Phủ kéo tôi về với thực tại. 

Một vài bà trẻ quét gom lá đốt trên đường làng, tươi tắn ngước lên mỉm cười chào khách lạ. Rưng rưng hoài niệm mùi khói bếp vơ vẩn ban chiều.

              Rặng tre Bàu Sỏi

Bữa cơm tối chủ nhân đãi chúng tôi món cá đối sông Gianh kho lạt cùng lá gừng lá nghệ. Chai rượu quê làng Võ Xá đẩy đưa thêm câu chuyện mặn mà. 

Chuyện những con bò đồng bãi thong dong ngày nắng giàng quanh cái cần tre, vừa ăn cỏ vừa ngắm núi ngắm sông, ngày lụt biết nghe tiếng trống để chạy lên rú lên lèn. Chuyện con chắt chắt bến sông đã theo người làng lên tàu bay xa khắp bốn phương trời, mang nỗi nhớ quê mà chan ngọt những bát canh xa xứ... 

Phải yêu và thuộc làng lắm mới biết được những chuyện tẳn mẳn vân vi như thế. Tôi nói đùa biết đâu cô bé chăn bò năm xưa bây giờ là nữ nhà báo đang kể chuyện làng, thì lại sang chuyện con gái Lệ Sơn đảm đang đi chợ nấu ăn thoăn thoắt, chuyện phụ nữ Lệ Sơn làm đồng, chăn bò nhưng vẫn nhảy giỏi múa đẹp. 

Như để minh chứng, thím Phương của cô bạn tôi, nguyên ca sĩ Đoàn Văn công Quân khu 4 đứng lên cất lên giọng hò Mẹ Suốt. Câu hò thiết tha trong vắt, so với giọng nghệ sĩ Châu Loan ngày xưa ắt cũng một chín một mười. 

                   Lèn Bảng bên kia sông Gianh

Một ngôi làng đẹp cần có nhiều người biết đến, một ngôi nhà đẹp cần có người mở cửa mỗi sáng. 

Tạm biệt đất kỳ sơn thủy tú mà tôi vẫn cứ tiếc những cánh cổng khép im, những vườn cây mái ngói được chắt chiu sửa sang nhưng hơi vắng tiếng người. 

Để làng ta vui hơn, giàu hơn, Lệ Sơn phải giữ bằng được những cảnh quan, môi trường thuần khiết một ngôi làng Việt đang có để quảng bá rộng dài chiêu khách. Hàng tre, ngõ duối, giếng khơi, mái ngói, bến sông… mong mỗi lần định đập bỏ đều có người dừng tay nghĩ lâu thêm một chút. 

Có thứ phá mất chỉ một buổi để rồi vài đời sau muốn tìm lại cũng chịu. 

Một cuốc đi bộ, đạp xe qua ngõ duối, một dặm thuyền trên sông Gianh nghe 

hò khoan Lệ Thủy. Một buổi lội sông cào chắt chắt hay nhàn tản ngồi câu cá hanh cá đối bến làng, thậm chí chỉ một món ăn quê nguyên khai chưa sửa vị… Chừng đó thôi nếu cơ duyên đến là đã đủ nơi chốn cho những tâm hồn vong bản trở về.

Cô bé chăn bò trong ký ức tôi hẳn đã thành bà, và cô cũng đâu biết từng có một anh lính nhìn theo mình từ cửa sổ con tàu năm ấy. 

Lời ước thêm của người lính năm xưa trở về làng là sẽ gặp một Lệ Sơn vẫn dịu dàng thanh khiết, nhưng những cánh cổng đã mở, những khu vườn xưa đã ăm ắp tiếng cười.

Bài và ảnh: TRUNG SỸ