LỆ SƠN QUÊ CHOA!

           Làng choa tên Lệ Sơn. Lệ là đẹp, Sơn là núi, nghĩa là núi đẹp. Cái này thầy giáo làng giảng cho choa hồi lớp hai, giảng xong thầy hỏi: “Đứa mô thấy núi làng mình đẹp giơ tay?”. Cả lớp ngó nhau, nỏ đứa mô giơ. 

Núi làng choa là nơi chăn trâu, chặt củi, đứt chân, bị ong đốt sưng mặt, đẹp chỗ mô. Thầy thở dài, nói: “Mấy đứa bay chừ chưa biết, mai mốt đi xa rồi sẽ biết”.

Thầy nói đúng. Tui đi xa mấy chục năm, chừ mới biết.

Đàng ni, đàng nớ

Xóm Bàu Sỏi của tui nằm ngay dưới chân lèn. Chiều mô cũng rứa, lùa trâu về tới ngã ba đầu xóm là cả bọn chia hai ngả. Đàng ni có bờ rào dâm bụt đỏ chói, có nhà o Lài bán kẹo gừng. Đàng nớ men theo chân lèn, qua bụi tre già đêm nào gió cũng rít lên cọt kẹt như ông kẹ nghiến răng.

Thằng Lưu - đứa to mồm nhất xóm, bao giờ cũng giành đi đàng ni. Hắn leo lên lưng trâu, ngoái cổ lại hét:

– Tau đi đàng ni có hoa có hoắt, mi đi đàng nớ có con ma chận đàng!

Rồi hắn quất roi tre vào đít trâu. Con trâu sổng một phát chạy mất. Hắn ngồi trên lưng trâu, cười hô hố như được của.

Tui thì bao giờ cũng đi đàng nớ, vì nhà tui ở đàng nớ. Vừa đi vừa ngó trước ngó sau. Miệng chửi thằng Lưu cho đỡ sợ. Chửi hết thằng Lưu thì chửi tới bố thằng Lưu. Chửi tới đầu bụi tre thì vừa hết vốn chửi, co giò chạy một mạch về nhà. Mạ hỏi răng chạy rứa, tui nói con chạy cho kịp ăn cơm. Mạ cười, biết thừa.

Con ma chận đàng đó, tui đi suốt mười mấy năm nỏ gặp lần nào. Chừ về làng, đàng nớ đổ bê tông, đèn điện sáng trưng, chắc con ma cũng đã khăn gói đi làm ăn xa như tui.

Cố Hành và chuyện ham chữ

Người làng choa ai cũng thuộc lai lịch làng mình như thuộc tên bọ mạ.

 Năm 1471, vua Lê Thánh Tông đem quân vô Nam đánh Chiêm Thành, đi qua khúc sông Gianh ni. 

Trong đoàn có ông Lê Văn Hành. Ông đứng ngó núi ngó sông một hồi rồi ưng cái bụng. Đánh giặc xong, ông dắt cả nhà cả họ về đây, phát rừng vỡ đất. Người làng gọi ông là cố Hành, như gọi ông nội.

Cái chuyện người làng hay kể nhất về cố Hành là chuyện chữ. Nhà chưa đủ cột, ruộng chưa đủ bờ, cố đã lo đi rước thầy đồ về dạy con nít. Ông nội tui kể tới đây bao giờ cũng gõ cái điếu cày xuống chõng một cái cạch, nói:

– Rứa đó! Đất ni toàn sỏi với đá, ruộng thì bằng cái lá mít. Nghèo ruộng thì phải giàu chữ. Chữ nỏ ai giựt được, lũ cũng nỏ cuốn được.

Nói xong ông rít một hơi thuốc lào sòng sọc, ngó tui:

– Mi mà lười học thì đi chăn trâu cả đời, nghe chưa!

Tui nghe rồi, nhưng ông nói câu đó chắc cũng phải ba nghìn lần.

Cái thói ham chữ đó nó nhiễm vô làng choa như nhiễm phèn vô nước giếng, gột năm trăm năm nỏ ra. 

Tối mô xóm Bàu Sỏi cũng ồn như cái chợ, nhưng không phải chợ cá mà chợ chữ. Nhà ni đọc “Lớp một ơi lớp 1, đón em vào năm trước… ”, nhà kia đọc “bảy nhân chín bằng sáu mươi ba”. Ngọn đèn dầu khói đen sì, sáng ra đứa mô cũng hai lỗ mũi đen như ống khói. 

Mạ tui chữ nghĩa nỏ được bao nhiêu, tối mô cũng ngồi phe phẩy cái quạt mo đuổi muỗi cho tui học. Thỉnh thoảng mạ hỏi: “Học tới mô rồi con?”. Tui đọc to lên, mạ gật gù như ông giáo sư. Chừ nghĩ lại, chắc giáo sư tiến sỹ gì rồi cũng không bằng Mạ.

Rứa nên làng choa đẻ ra thầy giáo nhiều lắm. Người ta nói ở Lệ Sơn ném hòn sỏi trúng mười nóc nhà thì sáu nóc có thầy giáo, bốn nóc kia thì đang có con đi học sư phạm. Nói quá chút, nhưng mà quá nhiều.

Người Quảng Bình có câu “Sơn – Hà – Cảnh – Thổ – Văn – Võ – Cổ – Kim” để kể tám làng danh tiếng của tỉnh. Chữ “Sơn” đứng đầu, là làng choa. Người làng nói tới chuyện ni thì nỏ khoe, chỉ cười cười. Nhưng hễ ai hỏi “Lệ Sơn đứng thứ mấy?” là y như rằng có người trả lời liền: “Thứ nhất, chơ còn thứ mấy!”.

Thiếu một ngọn lèn

Bà nội tui kể chuyện ni chắc phải trăm lần, lần mô cũng như lần đầu.

Ngày xửa ngày xưa có một trăm con chim thần bay đi kiếm đất đậu để lập kinh đô. Bay tới Lệ Sơn, thấy núi non xinh quá, cả đàn ưng lắm, tính hạ cánh. Ngặt nỗi, đếm tới đếm lui chỉ có chín mươi chín ngọn lèn. Con chim cuối cùng nỏ có chỗ đậu, cả đàn đành vỗ cánh bay đi. Kinh đô vuột mất.

Kể xong bà thở dài cái sượt, như thể chính bà đánh rơi cái kinh đô. 

Tui hỏi:

– Rứa răng nỏ đắp thêm một ngọn lèn hả bà?

Bà cốc đầu tui một cái:

– Lèn chơ phải ụ rơm mô mà đắp!

Chừ già rồi tui mới nghĩ ra: thiếu một ngọn lèn mà hóa may. Thành kinh đô thì làng choa giờ chắc thành phố, nhà cao tầng mọc như nấm, kẹt xe nhức đầu. May mà thiếu, nên giờ làng vẫn là làng, vẫn có lèn có sông, vẫn có chỗ cho con nít chăn trâu. Không có trăm con chim thần, thì có mấy trăm ông thầy. Tính ra lời.

Lèn làng choa có tên hết, tên nghe như tên con nít trong xóm: Hung Tắt, Hung Cày, Hung Mít, Hung Thơm. Có ngọn đứng lẻ loi tách ra một mình, người làng gọi là Lèn Con, như đứa nhỏ mải chơi bị bố mạ bỏ quên. 

Tuổi thơ của tui với thằng Lưu, con Lài, cả lũ con nít Bàu Sỏi nằm hết trên mấy ngọn lèn ni. Leo lèn tìm tổ chim, đánh trận giả, chui hang kể chuyện ma, bị ong đốt sưng vù cái mặt về nhà mạ tưởng thằng nào đánh.

Làng choa đánh Tây

Ông nội tui mỗi khi kể chuyện ni thì ngồi thẳng lưng, mắt sáng như đèn pin.

Hồi đánh Tây, Tuyên Hóa là vùng tự do, mà Lệ Sơn nằm ngay cửa ngõ. Ông nói: “Làng mình như người giữ cổng, có giặc tới là phải đánh trước”. 

Từ năm 1947 tới 1952, Tây càn vô làng tám trận lớn. Trận ông nhớ nhất là hai ngày cuối tháng mười một năm 1948, Tây kéo vô đông như kiến, tưởng đạp một phát là làng tan.

– Tan cái con khỉ! – ông nói, rồi cười khà khà. 

Du kích nấp sau lũy tre, nấp trên lèn, bắn cho tụi nó chạy cong đít. Mấy mụ già với con nít thì gánh đạn, nấu cơm. Rứa là đuổi được.

Cái tui khoái nhất là chuyện chắn sông. Người làng chặt tre, hạ gỗ trên rừng, kết thành bè, giăng ngang sông Gianh, gọi là “tắc giang”. Chừng trăm cái bè, chừng năm nghìn ngày công. Tàu Tây ca nô Tây lù đù ngược sông lên tới đây là mắc kẹt, loay hoay như cá mắc đó.

Ông kể tới đây vỗ đùi đen đét, cười chảy nước mắt.

Năm 1952, làng được tỉnh công nhận là “Làng chiến đấu kiểu mẫu”.

Rồi ông dắt tui lên lèn, chỉ một mỏm đá: “Hồi tê du kích cắm cờ trên nớ. Tây dưới sông ngó lên tức hộc máu mà nỏ làm chi được”. Tui ngó lên, chỉ thấy đá với cây, mà tự nhiên thấy sướng cái bụng, như chính tui vừa cắm lá cờ lên đó.

Làng còn có ông Hoàng Sâm, tên thật là Trần Văn Kỳ. Cái tên Hoàng Sâm là Bác Hồ đặt cho. Ông làm Đội trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, đội quân đầu tiên của bộ đội Cụ Hồ, sau được phòng tới hàm Thiếu tướng, Tư lệnh Quân khu. Ông hy sinh ở chiến trường Trị Thiên, cách làng mấy trăm cây số. Người làng nhắc ông thì nỏ gọi “đồng chí Thiếu tướng”, cứ gọi “ông Sâm”, như gọi một ông chú trong họ.

Thầy giáo làng choa có lần nói một câu tui nhớ hoài: “Làng ham chữ thì sinh thầy giáo. Mà ham chữ thì cũng biết cái chi đáng giữ, nên sinh luôn người cầm súng”.

Canh chắt chắt

Ai về Lệ Sơn mà chưa ăn canh chắt chắt nấu lá ngút là coi như chưa về.

Con chắt chắt nhỏ bằng đầu ngón tay út, vỏ đen bóng, nằm vùi dưới cát sông Gianh. 

Hè nào lũ con nít Bàu Sỏi cũng lội xuống sông cào chắt chắt, cào thì ít mà té nước nhau thì nhiều, về nhà rổ chắt chắt chưa được nửa mà quần áo ướt như chuột lột, ăn mấy roi của mạ. 

Mạ ngâm chắt chắt cho nhả cát, ra đồi hái nắm lá ngút vò vò cho thơm, nấu một nồi. Nước canh ngọt lừ, thơm cái mùi nỏ biết tả răng, nửa mùi sông nửa mùi núi. 

Cả nhà ngồi quanh mâm húp sùm sụp. Bà nội húp xong còn chép miệng khen: “Ngon hơn cả cá buôi !”. Mà cá buôi là gì thì e bà cũng nỏ biết.

Tui đi khắp nơi, ăn đủ thứ cao lương mỹ vị, nỏ thứ chi ngon bằng nồi canh chắt chắt của mạ. Lần ni về, mạ nỏ còn. O Lài, chừ đã thành bà nội, múc cho tui một bát, nói: “Ăn đi, ra ngoài kiếm nỏ ra mô”. Tui cúi xuống húp, tự nhiên mắt cay xè. Chắc tại canh nóng.

Tên tỉnh đổi, làng nỏ đổi

Năm ngoái nhà nước sắp xếp lại đơn vị hành chính. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Quảng Bình nhập vô tỉnh Quảng Trị, xã Văn Hóa nhập với Tiến Hóa, Châu Hóa, Cao Quảng thành xã Tuyên Hóa mới. Giấy tờ đổi hết, địa chỉ đổi hết.

Tui ra chợ hỏi một mệ già bán trầu:

– Mệ ơi, chừ quê mệ ở mô?

Mệ ngó tui như ngó thằng dở hơi:

– Thì Lệ Sơn chơ mô! Tỉnh đổi thì đổi, xã đổi thì đổi, làng răng mà đổi được. Mi hỏi chi lạ rứa?

Tui cười, nỏ biết trả lời răng. Mệ nói đúng quá. Cái tên Lệ Sơn đứng đó năm trăm năm mươi lăm năm, qua bao nhiêu đời vua, bao nhiêu trận giặc, bao nhiêu mùa lũ, có ai đổi được mô. Nó nỏ nằm trên con dấu mà nằm trong cái giọng trọ trẹ, trong nồi canh chắt chắt, trong tiếng đọc bài ồn ào mỗi tối, trong câu chửi của thằng Hựu ở ngã ba đầu xóm.

Lần ni về, tui gặp lại thằng Lưu. Hắn chừ là xếp to của ngành Ngân hàng, vẫn giữ được bộ ria con kiến, mặt sáng trưng, nói năng chậm rãi từ tốn đúng chuẩn phong cách xếp lớn. Ngồi lai rai cụng lên cụng xuống một lúc với nhau một hồi, tui nói:

– Tau đi đàng ni có hoa có hoắt…

Hắn sặc bia, ho sù sụ, rồi cười hô hố y như hồi ngồi trên lưng trâu:

– Trời đất! Mi còn nhớ à?

– Nhớ chơ răng nỏ nhớ. Tau đi đàng nớ sợ ma gần chết, mi biết nỏ.

– Biết chơ! 

Rồi hắn nói “Tau cũng sợ, nên tau mới giành đi đàng ni đó”.

Hai thằng già cười chảy nước mắt. Rứa đo, cuộc sống mỗi người một hoàn cảnh, nhưng dù có thành công thành xếp bự như hắn vẫn chân chất bản tính người đất Lệ.

Chiều đó tui đi bộ một mình về ngã ba đầu xóm. Bờ rào dâm bụt nhà o Lài chừ là hàng rào sắt sơn xanh. Bụi tre già đàng nớ bị chặt rồi. Chỗ đó mọc lên cái nhà hai tầng. Mấy đứa nhỏ đạp xe đi học về, tới ngã ba thì chia hai ngả. Một đứa ngoái lại hét với bạn, giọng trong như nước sông Gianh mùa cạn. Tui nghe nỏ rõ hắn hét chi, nhưng nhìn cái mặt nhăn nhở đó là biết, đang trêu bạn.

Mấy chục năm nữa, chắc hắn cũng sẽ nhớ như tui.

Năm 1471, cố Hành dừng chân ở đây, việc đầu tiên nghĩ tới là mở lớp học. Năm trăm năm mươi lăm năm sau, con cháu ông vẫn đi học, vẫn trêu nhau ở ngã ba, vẫn ăn canh chắt chắt, vẫn bị ông bà nhắc câu “nghèo ruộng thì phải giàu chữ” tới ba nghìn lần.

Đi mô thì đi, đàng ni hay đàng nớ, rốt cuộc cũng về một chỗ.

Về Lệ Sơn, quê choa!

----------------

- Ban Tổ chức tiếp tục nhận tác phẩm đến hết ngày 20-11-2026

qua email

cuongluongduy@gmail.com

(ĐT:0909026465)

- Giải thưởng cho hai hạng mục văn xuôi và thơ, mỗi hạng mục gồm: 1 giải Nhất: 5.000.000

đồng; 1 giải Nhì: 3.000.000 đồng; 1 giải Ba: 2.000.000 đồng;

5 giải khuyến khích, mỗi giải

1.000.000 đồng.

- Ban thư ký và sơ khảo: Nhà giáo Lê Hải Châu (nguyên Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS

Văn Hóá, Quảng Trị); Nhà báo, nhà văn Lương Duy Cường (nguyên biên tập viên cao cấp

Báo Người Lao Động)

- Ban Giám khảo: Hạng mục văn xuôi: PGS.TS văn học Lương

Ngọc Binh; Nha bao, nhà van Nguyên Hông Lam; Nhà phê bình văn học - tiến sĩ Hà Thanh Vân.

Hạng mục thơ: Nhà thơ Hoàng Vũ Thuật; Nhà báo, nhà văn Nguyễn Hồng Lam; Nhà phê bình văn học - tiến sĩ TS Hà Thanh Vân.